while циклі

Тізімді құру және негізгі қасиеттері

Тізім – өзгертілетін (mutable), реттелген элементтер жинағы.

empty = []
numbers = [1, 2, 3, 4, 5]
mixed = [10, "hello", 3.14, True]
nested = [[1,2], [3,4]]  # тізім ішінде тізім

# list() конструкторы
chars = list("abc")      # ['a','b','c']
range_list = list(range(5))  # [0,1,2,3,4]

Индекстеу және бөліктерге бөлу (slicing)

lst = [10, 20, 30, 40, 50]

# Индекстеу (0-бастан)
print(lst[0])   # 10
print(lst[-1])  # 50 (соңғы)

# Бөліктерге бөлу [start:stop:step]
print(lst[1:4])     # [20,30,40]
print(lst[:3])      # [10,20,30]
print(lst[2:])      # [30,40,50]
print(lst[::-1])    # [50,40,30,20,10] (кері)

Тізімді өзгерту (элементтерді қосу, өшіру, өзгерту)

fruits = ["алма", "банан", "шие"]

# Элементті өзгерту
fruits[1] = "апельсин"  # ['алма', 'апельсин', 'шие']

# Қосу
fruits.append("алмұрт")      # соңына
fruits.insert(1, "киви")     # орнына

# Кеңейту (басқа тізімді қосу)
fruits.extend(["манго", "ананас"])

# Өшіру
del fruits[0]                # индекс бойынша
removed = fruits.pop(2)      # индекс, қайтарады
fruits.remove("банан")       # мәні бойынша (біріншісін)
fruits.clear()               # барлығын өшіру

Тізім әдістері

• append(x) – соңына x қосады
• extend(iter) – басқа итерацияланатынды қосады
• insert(i, x) – i индексіне х қояды
• remove(x) – бірінші х-ті өшіреді
• pop(i) – i-дегі элементті алып тастайды (жоқ болса соңғысын)
• index(x) – х-тің индексін қайтарады
• count(x) – х-тің санын есептейді
• sort() – өсу ретімен сұрыптайды
• reverse() – кері реттейді
• copy() – көшірмесін жасайды

nums = [3, 1, 4, 1, 5]
nums.sort()            # [1,1,3,4,5]
nums.reverse()         # [5,4,3,1,1]
print(nums.index(4))   # 1
print(nums.count(1))   # 2

Тізімдерді көшіру (маңызды!)

a = [1,2,3]
b = a          # бұл көшірме емес, сілтеме!
b.append(4)
print(a)       # [1,2,3,4] - а да өзгерді!

# Дұрыс көшіру:
c = a.copy()   # немесе a[:], немесе list(a)
c.append(5)
print(a)       # [1,2,3,4] өзгерген жоқ

Тізімді қолдану мысалдары

# Тізімді жинақтау (list comprehension) – қысқа әрі тиімді
squares = [x**2 for x in range(10)]
# [0,1,4,9,16,25,36,49,64,81]
evens = [x for x in range(20) if x % 2 == 0]

# Тізімді функциялармен өндеу
nums = [5,2,8,1,9]
print(len(nums))   # 5
print(sum(nums))   # 25
print(max(nums))   # 9
print(min(nums))   # 1

# Біріктіру (join) – мәтіндер тізімін бір жолға
words = ["Hello", "world"]
sentence = " ".join(words)  # "Hello world"